MIASTO ŻARY

INFO GDZIE SPĘDZIĆ WOLNY CZAS ZAMEK
I PAŁAC
PARK
PRZYPAŁACOWY
FORTYFIKACJE
FABRYKA
PORCELANY
TELEMANN
W ŻARACH
KOŚCIOŁY
I KAPLICE
KOŚCIÓŁ
FARNY
 

 

 

 

 

 

 

 
Najstarsze umocnienia obronne, powstałe w 3 ćwierci XIII wieku, składały się z drewnianych palisad i płotów poprzedzonych nawodnionym, bądź suchym rowem. Ich ślady odsłonięta w trakcie badań wykopaliskowych prowadzonych w północnej części miasta, tj. w rejonie ulic Traugutta i Mieszka I. Ciągłe udoskonalanie technik wojennych, rozwój przestrzenny miasta w kierunku północnym i zachodnim oraz budowa konwiktu franciszkańskiego stanowiły przyczyny, które wymusiły wymianę tych nietrwałych konstrukcji na znacznie solidniejsze obwarowania murowane. Można przypuszczać, że prace przy nich prowadzone w 1 połowie XIV w. rozpoczęto od miejsc najbardziej newralgicznych i narażonych na bezpośredni atak. Punktami tymi były oczywiście dwie bramy miejskie znajdujące się na wschodnim i zachodnim skraju zabudowy, między którymi przebiegał trakt handlowy określany jako „solny", bądź „dolny". U zbiegu obecnych ulic Chrobrego i Cichej usytuowano bramę „Górną", przesuniętą o kilkadziesiąt metrów na zachód w stosunku do starszego wjazdu. Natomiast u wylotu ulic Osadników Wojskowych z Placu Łużyckiego znajdowała się brama „Dolna", funkcjonująca najpewniej już w 2 połowie XIII w. Między nimi poprowadzono odcinki muru obronnego o wysokości około 8 i grubości do 2 m, wykonanego z kamieni polnych ułożonych w charakterystycznym układzie warstwowym. Wzmocnieniem obrony były oczywiście wieże i baszty rozmieszczone co kilkadziesiąt metrów. System ten uzupełniały monumentalne obiekty: zabudowania klasztorne, kościół famy i zamek z podzamczem zlokalizowane w trzech przeciwległych narożnikach zabudowy miejskiej. Całości dopełniały przeszkody wodne, tj. rozlewiska Starej Żarki przepływającej po północnej stronie obwarowań, bezimiennego strumienia opływającego miasto od południa i wschodu oraz przekopana między nimi fosa, broniąca przedmurza zachodniego.
 


Najprawdopodobniej już w 1 połowie XV w. w związku z upowszechnieniem się broni palnej i artylerii oraz zagrożeniem ze strony wojsk husyckich wykonano drugi, znacznie niższy pas umocnień kamienno - ceglanych, obiegających od południa miasto na odcinku między bramami obronnymi. Wówczas też powstały piętrowe budynki bramne wysunięte na odległość kilkunastu metrów przed linię starszych murów obronnych, poprzedzone przeprawami mostowymi przerzuconymi nad fosą. Jeszcze w XVI w. stanowiły je mosty wykonane w całości z drewna dębowego i sosnowego, zastąpione w następnym stuleciu przez kilkuprzęsłowe, trwałe konstrukcje wymurowane z kamienia i cegieł. W 1563 r. w południowym odcinku umocnień przebito furtę dla pieszych umożliwiającą komunikację z dynamicznie rozwijającymi się przedmieściami, natomiast w XVIII w. otwarto przejście północne otwierające mieszczanom żarskim dostęp do parku pałacowego.
 


W początkach XIX w., zapuszczone i nieremontowane umocnienia okazały się całkowicie bezużyteczne, stając się przeszkodą dalszego rozwoju miasta. Dlatego też już w 1820 r. przystąpiono do kompleksowej rozbiórki zespołu konstrukcji bramy „Górnej" i wieży. Po siedmiu latach podobnie postąpiono z budynkiem bramy „Dolnej", pozostawiając jednak przyzwoicie zachowaną wieżę strażniczą. Zniszczono i wysadzono również znaczną część południowego i północnego odcinka murów obronnych, pozostawiając je tam, gdzie stanowiły część konstrukcji domów mieszkalnych i innych obiektów. Wreszcie w latach 60. i 70. XIX w. zniwelowano stawy i fosę, rozebrano most przed bramą „Dolną", a na ich miejscu wytyczono nowe ulice i zieleńce, bądź zbudowano nowe budynki mieszkalne i fabryczne.
 


System obrony Żar stanowi jeden z najciekawszych i najbardziej eksponowanych zabytków budownictwa. Mimo wspomnianych wyżej przekształceń zachowała się znaczna część murów i kilka obiektów obronnych. We wschodniej części miasta usytuowana jest wieża obronna bramy „Dolnej". Wzniesiono ją na planie zbliżonym do kwadratu z nieobrobionych kamieni polnych uzupełnionych w narożnikach deformowanymi bryłami rudy darniowej. Jej ściany, o grubości przekraczającej 2 m, nadbudowano w XVI w. znacznie węższym murem ceglanym. Przyczyny natury obronnej sprawiły, że pierwotnie wejście do wnętrza wieży usytuowano w ścianie południowej na wysokości korony murów obronnych. W końcu XV w. wejście to poprzedzała późnogotycka dobudówka z przejściem na ganek strzelniczy. W 1787 r. przebudowano konstrukcję dachu nadając mu formę utrzymaną do dnia dzisiejszego, a w 1838 r. w przyziemiu od strony ul. Wartowniczej przebito nowy otwór drzwiowy i wykonano drewniane schody wiodące na poddasze, gdzie usytuowano przeciwpożarowy punkt obserwacyjny.
 


W odległości kilkudziesięciu metrów na południe od niej znajduje się druga z wież obronnych, która od XVI w. spełniała również funkcję dzwonnicy kościoła farnego. Budynek ten, wzniesiony w podobnej konstrukcji, był kilkakrotnie przebudowywany i nadbudowywany, a w wieku XVIII otrzymał wysoki, barokowy hełm zniszczony w trakcie nalotu alianckiego w 1944 r.
 


Najlepiej zachowany fragment umocnień obronnych znajduje się w południowo zachodniej części jego przebiegu, tj. na ulicy Cichej i Podwalu, gdzie zachowała się kolista w rzucie baszta obronna. W wyniku prac konserwacyjnych prowadzonych przed kilku laty uzupełniono ubytki, wykonano schody i wzniesiono zadaszony ganek przystosowując część umocnień do celów turystycznych.

tekst dr J.T. Nowiński
© Urząd Miejski w Żarach

 

fot. Andrzej Buczyński

 
INFO GDZIE SPĘDZIĆ WOLNY CZAS ZAMEK
I PAŁAC
PARK
PRZYPAŁACOWY
FORTYFIKACJE
FABRYKA
PORCELANY
TELEMANN
W ŻARACH
KOŚCIOŁY
I KAPLICE
KOŚCIÓŁ
FARNY