MIASTO ŻARY

INFO GDZIE SPĘDZIĆ WOLNY CZAS ZAMEK
I PAŁAC
PARK
PRZYPAŁACOWY
FORTYFIKACJE
FABRYKA
PORCELANY
TELEMANN
W ŻARACH
KOŚCIOŁY
I KAPLICE
KOŚCIÓŁ
FARNY
 

 

 

 

 

 

 

 
Obok zespołu zamkowo-pałacowego kościół famy (obecnie pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa) jest najcenniejszym zabytkiem Żar, o randze ponadregionalnej. Jego wyniosła bryła stanowi wspaniałą dominantę w architektonicznym kompleksie staromiejskim. Jest to jeden z największych kościołów na Łużycach.

Nie wiadomo czy pierwsza wzmianka o kościele w Żarach z 1207 r. dotyczy świątyni istniejącej na tym miejscu czy innej - pw. św. Piotra - związanej z grodem. Zachowały się natomiast fragmenty ceglanego kościoła dwunawowego z około 1230 r., tkwiące w północnej ścianie prezbiterium przy wieży, dostawionej około 1280 r. Ta romańska budowla związana była z miastem lokacyjnym założonym w pierwszej ćwierci XIII wieku. Rozwój przestrzenny i demograficzny Żar sprawił, że pół wieku później świątynia wymagała powiększenia. Na miejscu romańskiego wzniesiono więc większe prezbiterium gotyckie, poświęcone w 1308 r. W tym samym czasie przy północnym boku prezbiterium powstały kaplica Maryjna i zakrystia, podwyższono też wieżę.
 


Niecałe sto lat później zburzono romański korpus, wznosząc gotycki, trójnawowy, zachowany do dziś (1401). W tym czasie nastąpiło ponowne podwyższenie wieży. W roku 1430 zakończono budowę sklepień nad nawami. Oś główna korpusu budowli wskazuje na to, że także tutaj, jak to było w zwyczaju w dawnych założeniach, budowę rozpoczęto od prezbiterium oraz od zachodniego portalu, postępując w kierunku wnętrza. Także i tutaj zauważa się załamanie osi miedzy prezbiterium a nawą główną, co było charakterystyczne dla średniowiecznych kościołów, ponieważ budowniczowie chcieli przedstawić w ten sposób symbol połamanego ciała Chrystusa. Około połowy XV wieku w trakcie rozbudowy kościoła podwyższono o 2 m część prezbiterialną i dostawiono do niej od północy przedsionek i kaplicę Chrztu, a od południa kaplicę św. Barbary (obecna zakrystia). Pod koniec tego stulecia świątynię powiększono o okazały przedsionek zachodni. Z ówczesnych przekazów wynika, że w kościele było 20 ołtarzy a sklepienia zdobione były polichromią.

W okresie od 1524 do 1526 roku społeczność Żar przyjęła luteranizm. W rękach protestantów kościół pozostawał do 1945 r. W 1559 r. zawalił się wschodni szczyt niszcząc sklepienie i wnętrze prezbiterium. Odbudowa trwała do 1581 r., wcześniej (1561) odtworzono dach. W trakcie odbudowy po raz trzeci podwyższono wieżę. W latach 1670-1672 do północno-wschodniej ściany prezbiterium dostawiona została kaplica Promnitzów z kryptą. W 1684 r. w pożarze miasta ucierpiał także kościół - spłonęły dachy i wnętrza, runęła część sklepień. Przy odbudowie nawy boczne opięte zostały piętrowymi emporami.
 


W latach 1870-1896 oraz 1911-1913 kościół poddano kapitalnemu remontowi, którym objęte zostały elewacje i wnętrze prezbiterium. W 1913 r. w ścianę zewnętrzną kościoła wmurowano kilka starych płyt nagrobnych pochodzących z okalającego go cmentarza.

Przy wejściu do nawy bocznej kościoła od strony plebani, na wysokości wyciągnięcia ręki, można dostrzec w częściach ścian obok portali tzw. odciski kciuka. Takie znaki znaleźć można w wielu kościołach, szczególnie miast handlowych. Zanim powszechnym stało się słowo pisane, dokonywano transakcji, zawierano umowy i ugody przywołując Trójcę Świętą, odciskając kciuk na murze kościoła na potwierdzenie przysięgi. Także modlitwy i prośby o wstawiennictwo za nieobecnych, czy też przed ważnymi przedsięwzięciami odbywały się poprzez odcisk kciuka. Powiedzenie „trzymać ( w j. niemieckim - odciskać) za kogoś kciuk" wywodzi się ze średniowiecznego zwyczaju. Na murze głównym umieszczone są tzw. gmerki - tablice z datami i inicjałami proboszczów z różnych okresów budowy świątyni.

W czasie amerykańskiego nalotu na Żary (11 IV 1944 r.) podmuch spowodowany wybuchem bomby zerwał pokrycie dachowe kościoła. Opuszczony i zdewastowany stracił całe wyposażenie. Dopiero w 1958 r. został zabezpieczony, a w latach 1975-1984 odbudowany staraniem księży T. Demela i T. Kleszcza.

tekst dr S. Kowalski
© Urząd Miejski w Żarach

 

fot. Andrzej Buczyński

 
INFO GDZIE SPĘDZIĆ WOLNY CZAS ZAMEK
I PAŁAC
PARK
PRZYPAŁACOWY
FORTYFIKACJE
FABRYKA
PORCELANY
TELEMANN
W ŻARACH
KOŚCIOŁY
I KAPLICE
KOŚCIÓŁ
FARNY