Miasto Żary

ŻARY - miasto na Dolnych Łużycach, na Wysoczyźnie Żarskiej, siedziba Starostwa Powiatowego, jest niekwestionowaną stolicą historycznej "Terra Sarove", o której wspomina w swojej kronice biskup merseburski Thietmar, w roku 1007. Czynnikami miastotwórczymi były trzy przedlokacyjne osady: gród z podgrodziem (obszar dzisiejszego zamku Dewinów - Bibersteinów); osada klasztorna franciszkanów (obszar dzisiejszego kościoła garnizonowego) oraz osada kolista typu obronnego wokół kościoła farnego (tereny dzisiejszego Placu kard. Wyszyńskiego).
Z tych trzech osad powstało miasto na prawie magdeburskim, lokowane około 1260 roku przez Albrechta Dewina, rycerza na żarskim zamku. Miasto krzepło i rozwijało się pod rządami czterech rodów: Bibersteinów, Dewinów, Packów i Promnitzów. Ślady ich urbanistycznej działalności widoczne są do współczesnych czasów. W północno-zachodniej części miasta, w miejscu dawnego grodu z podgrodziem, wznosi się monumentalna bryła gotycko - renesansowego zamku Dewinów-Bibersteinów. Na wschód od zamku powstała barokowa rezydencja Promnitzów, w XVIII wieku znaczący ośrodek kultury dworskiej, promieniujący daleko poza granice regionu. Zachowały się w dużych fragmentach mury obronne miasta, które dają dobry wgląd w obszar rozplanowania średniowiecznego miasta Żary.

Centralnym punktem starego miasta był i jest ratusz, którego renesansowe relikty z XVI wieku są jeszcze widoczne.

Część renesansowo-barokowych kamieniczek wokół ratusza uległa zagładzie podczas nalotu bombowego na Żary w kwietniu 1944 roku. Na uwagę zasługują żarskie kościoły, a zwłaszcza kościół farny, którego początki sięgają XIII wieku. Obecny kościół garnizonowy to dawny franciszkański, który minoryci utracili w połowie XVI wieku. Na północnym skraju miasta wznosi się niewielki kościół gotycki pod wezwaniem św. Piotra, niewątpliwie najstarszy czynny kościół w mieście.

Żary były miastem sukienników i płócienników. Na początku XIX wieku zaczął rozwijać się przemysł wydobywczy (kopalnie węgla brunatnego). Miasto uprzemysłowiło się gwałtownie po otrzymaniu połączenia kolejowego z Berlinem i Wrocławiem w połowie XIX wieku. Wraz z nadejściem rządów pruskich (po Kongresie Wiedeńskim 1815) miasto otrzymało garnizon.

Od blisko 150-ciu lat Żary są znaczącym ośrodkiem przemysłowym i administracyjnym rejonu Wschodnich Łużyc. Przekształcenie dawnej własności prywatnej (państwa stanowego Żary, zwanego również hrabstwem) w pruską strukturę powiatową niewątpliwie przyczyniło się do rozwoju przestrzennego i gospodarczego miasta. W drugiej połowie XIX wieku gwałtowna industrializacja przyczyniła się do powstania silnej warstwy proletariackiej i średniego mieszczaństwa, które nadawało tempo rozwojowi miejscowych przedsiębiorstw, handlu i całokształtu życia miejskiego.

Na początku XX wieku obok istniejących już od XVIII wieku gimnazjów i liceów, powstała Wyższa Szkoła Zawodowa Przemysłu Tekstylnego. Liczne banki, kantory, Izba Handlowo-Przemysłowa, Instytut dla Dzieci Niewidomych i Głuchoniemych stanowiły dowody prężności samorządowej żarskiego społeczeństwa. Nie omijały miasta wojenne pożogi, pożary i pomory, kryzysy gospodarcze. Jednakże zawsze mozolnie i systematycznie odbudowywało swoją infrastrukturę; przybywało ludności i nowe miejsca pracy. W 1945 roku, do zakończenia wojny, Żary należały do jednej z największych jednostek administracyjnych w dawnej Rzeszy Niemieckiej. W 1945 roku zasiadł w żarskim ratuszu polski burmistrz, a w dawnej rezydencji Promnitzów rozpoczął urzędowanie polski starosta.