Do właściwości powiatowego inspektora nadzoru budowlanego jako organu pierwszej instancji należą zadania i kompetencje, o których mowa w art.36a ust. 4, art.40 ust.2, art. 41 ust. 4, art. 44 ust. 1, art. 48 - art. 51, art. 54, art. 55, art. 57 ust. 4,7 i 8, art. 59, art. 59a, art.59c ust. 1, art. 59d ust. 1, art. 59g ust. 1, art. 62 ust. 3, art. 65, art. 66, art. 67 ust. 1 i 3, art. 68, art. 69, art. 70 ust. 2, art. 71a, art. 74, art. 75 ust. 1 pkt 3 lit. a), art. 76, art. 78 oraz art. 97 ust. 1.ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. - Prawo Budowlane (Dz. U. z 2003r. Nr 207, poz. 2016 oraz z 2004 r. Nr 6, poz. 41, Nr 92, poz. 881 i Nr 93, poz. 888).

Do zakresu działania Powiatowego Inspektoratu Nadzoru Budowlanego należy:

• Kontrola budów i obiektów oraz badanie przyczyn i zapobieganie skutkom katastrof budowlanych.

• Kontrole budów przeprowadza się w zakresie sprawdzenia zgodności ich realizacji z planem zagospodarowania przestrzennego, warunkami pozwolenia na budowę, wymaganiami ochrony środowiska, warunkami bezpieczeństwa ludzi i mienia, obowiązującymi Polskimi Normami i zasadami wiedzy technicznej oraz właściwego realizowania swoich obowiązków przez poszczególnych uczestników procesu budowlanego.

• Kontrole obiektów budowlanych przeprowadzane są w zakresie sprawdzenia stanu technicznego i estetycznego budynków i budowli, ich użytkowania zgodnego z przeznaczeniem oraz sposobu i jakości wypełniania obowiązków przez właścicieli i zarządców.

• Zapobieganie skutkom katastrof budowlanych – Inspektorat prowadzi postępowania wyjaśniające w sprawie przyczyn katastrofy budowlanej. Po otrzymaniu zawiadomienia o katastrofie budowlanej Inspektorat powołuje komisję której przewodniczy, a która ma na celu ustalić przyczyny i okoliczności katastrofy oraz zakres czynności niezbędnych do likwidacji zagrożenia bezpieczeństwa.

• Orzecznictwo administracyjne w sprawie samowoli budowlanych oraz stanów technicznych obiektów.

• Samowole budowlane – postępowanie administracyjne i wydawanie decyzji w sprawach rozbiórki obiektów wybudowanych bez pozwolenia lub zgłoszenia; realizacji budowy z odstępstwem od warunków pozwolenia na budowę lub prowadzonej z zagrożeniem bezpieczeństwa ludzi, mienia lub środowiska albo prowadzonej bez pozwolenia na budowę; samowolnej zmiany sposobu użytkowania obiektu lub jego części.

• Stany techniczne – Postępowanie administracyjne i wydawanie decyzji nakazujących doprowadzenie obiektu do należytego stanu technicznego i estetycznego; nakazujących opróżnienie lub wyłączenie z użytkowania obiektów budowlanych; nakazujących rozbiórkę obiektów nie użytkowanych i nie nadających się do remontu. Podejmowanie na koszt właściciela niezwłocznych czynności zabezpieczających w celu usunięcia bezpośredniego zagrożenia bezpieczeństwa, ludzi lub mienia.

• Współdziałanie z organem administracji architektoniczno-budowlanej oraz z organami kontroli państwowej, prokuratorem i policją.